Khai ấn Đền Trần-Bi kịch của tín ngưỡng.

Giáo sư Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Văn hoá dân gian Việt Nam từng thốt lên: một trong những bi kịch lớn của người Việt đầu thế kỷ XXI chính là “bi kịch tín ngưỡng”. 

Những tháng đầu năm cả miền Bắc như chìm trong không khí lễ hội đậm đặc ở nhiều vùng miền, với nhiều quy mô và cũng không ít khen chê, điều tiếng, gây tranh cãi. Một trong những nơi gây tranh cãi nhất, là lễ khai ấn và bán ấn đền Tức Mặc ở Nam Định. 

Buổi tối ngày rằm tháng Giêng năm nào cũng vậy, hàng nghìn người từ khắp nơi đổ về đây, với hi vọng sẽ cướp được một lá ấn, một cành lộc, hay ít nhất cũng được có mặt trong sân đền vào “giờ thiêng”. 

Đêm phát ấn, nơi thờ tự các vua Trần được ngăn cách với hàng nghìn người ở phía ngoài bằng lớp lớp hàng rào sắt. Những chốt gác với cảnh sát cơ động, công an, dân phòng được dựng lên khắp nơi để đảm bảo an ninh. Nhưng trong đêm khuya, có những năm mặc trời mưa rét, một đám đông đen đặc vẫn kiên nhẫn chờ đợi. 

Để vào được phía trong khi ấy phải được ban tổ chức cấp thẻ đại biểu. Nhưng thẻ đại biểu cũng được phân thành nhiều loại vàng, đỏ, xanh theo thứ tự ưu tiên. Sân đền cũng có hàng rào sắt chắc chắn phân chia thành nhiều khu vực, cho những đối tượng khác nhau. Có năm, số đại biểu được cấp thẻ cũng đứng kín sân. 

Nhưng chính những người mang thẻ ưu tiên này lại là người ném những cơn mưa tiền lẻ rào rào vào đoàn rước kiệu từ đền Cố Trạch sang sân Thiên Trường. Sau khi kết thúc lễ khai ấn, cũng chính họ là người lao vào tranh cướp lộc trên ban thờ. Thậm chí có năm, thanh bảo kiếm của các vua Trần cũng bị giật xuống. 

Quá nửa đêm, khi kết thúc lễ khai ấn, những hàng rào sắt chắn trước cổng đền mới mở cho hàng nghìn người dân ùa vào phía trong. Khuôn viên của ngôi đền khi ấy trở lên quá nhỏ bé trước dòng người thập phương kín đặc. 

Những năm trước, khi ban tổ chức phát ấn luôn trong đêm cho khách thập phương thì sự hỗn loạn còn khủng khiếp hơn rất nhiều. Chen giữa những cánh tay đưa ra với lấy lá ấn, những tiếng hò hét là những tiếng kêu la. Có người bị ngất, phải đưa qua tường ra bên ngoài cấp cứu. 

Nhiều năm qua, các nhà nghiên cứu và báo chí liên tục lên tiếng chứng minh việc khai ấn ở đền Trần hiện nay là xuyên tạc lịch sử. Việc xin ấn không có ý nghĩa giúp thăng quan, tiến chức như nhiều người lầm tưởng. Nhưng qua mỗi mùa lễ hội, hiện tượng hãi hùng này vẫn không hề thuyên giảm. Có năm, lễ hội đền Trần bán được hàng chục nghìn lá ấn, thu về hàng chục tỷ đồng. 

Quay lại một chút về nguồn gốc của Khai ấn đền Trần

Lịch sử nước ta từ thời Hùng Vương đến nay thì triều đại vương triều nhà Trần là một trong những triều đại có nhiều chiến công oanh liệt nhất và cũng là triều đại thịnh trị lâu đời bậc nhất ở Việt Nam.
Năm 1225 Trần Thái Tông tức Trần Cảnh được Trần Thủ Độ và bà Trần Thị Dung đưa lên ngôi Hoàng đế thay cho vợ là Lý Chiêu Hoàng. Trải qua 12 đời vua đến đời Trần Thiếu Đế thì bị ép truyền ngôi cho Hồ Quý Ly ngày 28-2-1400.
Trong lịch sử nhà Trần thì chỉ có một lần định công phạt tội vào tháng 4-1289 sau khi đại thắng quân Nguyên Mông do đức Vua Trần Nhân Tông tổ chức tại Thăng Long.
Sau đó không có bất kỳ lễ phát ấn thưởng công nào của các đời vua sau, lịch sử Việt Nam không có ghi chép về việc này.
Có tích nói năm 1262 Trần Thánh Tông về quê xây dựng cung điện thờ gọi là Thái Miếu và mở tiệc thưởng công cho các tướng lĩnh thực sự có công với đất nước ở phạm vi rất hẹp và kín đáo không khoa trương. 
Sau khi nhà Trần sụp đổ giặc Minh đã phá bỏ Thái Miếu này, mãi đến năm 1695 tương đương thời Lê Hy Tông, thì nhân dân mới xây dựng lại bằng gỗ lim đây là giai đoạn Trịnh Nguyễn phân tranh khốc liệt, và sau đó các đời Vua sau có cho nhân dân trùng tu nhiều lần để tưởng nhớ tới công lao các vị Vua Trần.
Như tôi đã phân tích dựa vào chứng cứ lịch sử không có đoạn nào nói đến lễ phát ấn ở phủ Thiên Trường nơi có Hồ Bán Nguyệt, Sông Hàm Rồng cả. Nay thì Sông Hàm Rồng cũng chẳng còn nữa.
Theo tôi được biết từ năm 2000 tỉnh Nam Định bắt đầu tổ chức khai ấn ở phạm vi hẹp không phổ biến, chủ yếu phát ấn cho một vài người là con em Nam Định với cầu mong các Vua Trần ban lộc cho học hành đỗ đạt thăng quan tiến chức góp phần làm rạng danh quê hương.
Nhưng có một lần “Ai Đó” đã nghe nói đến điều này và về đây xin ấn sau đó quả nhiên lên làm quan cực to và trở thành một tên quan tham nhũng nổi tiếng nhất của lịch sử Việt Nam! Thế là tin đồn truyền nhanh hơn cả tên lửa với tốc độ chóng mặt, và tự nhiên nhiều quan chức bắt chước về ầm ầm xin ấn, dân tình thấy hay hay cũng nhao vào xin ấn, cả bà bán cua, anh bán rau, cậu lái xe ôm cũng nhào vào xin ấn, thế là dịch vụ đóng ấn hình thành và thậm chí còn rao bán ấn với giá có năm chục ngàn đồng?!
Người đóng ấn Vua Ban phải là Vua hoặc chí ít cũng phải là Thừa Tướng được Vua uỷ quyền thì cái ấn đó mới có giá trị, còn mấy cụ trông nom khu di tích dám cầm ấn của Vua để đóng và phát loạn lên lại còn để cho bọn đầu cơ ở chợ đen mang bán thì quả là quá to gan lớn mật! Điếc không sợ súng?! 
Ấn Vua là để thưởng công cho những người có công với nước với dân, chứ không phải để phát cho mấy bà bán tôm, bán tép, bán hàng trà đá vỉa hè, cũng không phải ban phát cho những kẻ tham chức tham quyền, tham quan, tham nhũng tiền bạc của nhân dân. 
Ý nghĩa của chiếc ấn đền trần là “Tích phúc vô cương” chứ chẳng liên quan gì đến việc thăng quan tiến chức, ấn đó cũng không phải ấn của nhà vua, vì ấn của vua thường làm bằng vàng hoặc bằng ngọc quý có đầu rồng trên ấn, nếu không phải ấn vua thì ai có đủ thẩm quyền thay mặt cho các vương đại triều trần để phát ấn?.

Lễ khai ấn và bán ấn ở đền Trần Nam Định là hình ảnh tiêu biểu cho những lễ hội ở miền Bắc hiện nay. Bên cạnh hội làng ở quy mô nhỏ, còn giữ được sự thuần khiết, chỉ có những hoạt động tín ngưỡng, vui chơi lành mạnh thì đa phần các lễ hội đã nhuốm màu sắc trục lợi. 

Giáo sư Thịnh cắt nghĩa, nguồn gốc của thực trạng lễ hội tại Việt Nam có nguyên nhân quan trọng do lịch sử để lại. Một quãng thời gian dài sau khi giành được độc lập, nhà nước không thừa nhận tín ngưỡng, phá chùa chiền, đền miếu, xoá sạch mọi lề lối trong đời sống tín ngưỡng xưa mà ông cha đã bao đời để lại. Người Việt một giai đoạn rơi vào trạng thái “mồ côi” về mặt tâm linh.

Sự đứt gãy trong lịch sử tín ngưỡng người Việt để lại hậu quả đến tận bây giờ là nhiều người thiếu kiến thức, tham gia lễ hội với tâm thế trục lợi, gây ra hỗn loạn, xung đột. Nhưng bi kịch hơn là nhiều quan chức hiện nay không có kiến thức về tín ngưỡng nhưng lại thường tham dự các lễ hội dễ khuếch trương sự cuồng tín. 

Một nhà nghiên cứu văn hoá khác thốt lên xót xa, nếu đi từ ngoài Bắc vào Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Bình… thì sẽ thấy rõ thực trạng mồ côi tâm linh của người Việt Nam. Nguyên nhân sâu xa cũng bởi chính sách triệt phá các cơ sở thờ tự và nhu cầu thực hành tín ngưỡng của chính quyền trong quá khứ. 

Vậy nên đến khi đất nước đổi mới, mở cửa thì người dân chỉ phục dựng lại lễ hội trên những tư liệu còn sót lại, mạnh ai người ấy làm, thành ra hỗn loạn như hiện nay. 

Để giải quyết bài toán này, Giáo sư Thịnh từng nhiều lần đề nghị Bộ Văn hoá xây dựng chiến lược lâu dài, có thể 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa để tuyên truyền, giáo dục quan chức và người dân những kiến thức cơ bản về tín ngưỡng.

Nhưng thay vì làm như vậy, suốt nhiều năm, nhà chức trách vẫn loay hoay đi tìm lời giải để dịp đầu năm, lễ hội được yên bình. Năm nào cũng có rất nhiều văn bản, chỉ thị được ban hành từ cấp cao đến các địa phương nhằm “chấn chỉnh lễ hội”. Nhà quản lý thay vì đưa ra những chiến lược dài lâu thì lại cố gắng tìm cách can thiệp vào những nghi lễ truyền thống của người dân địa phương.

Bằng nhiều biện pháp hành chính, thương thuyết với người dân, các cấp ngành văn hoá cố gắng gọt dũa lễ hội cho tròn trịa, đảm bảo không gây tranh cãi, phản ứng trên báo chí và dư luận. Đó được coi là thước đo của sự thành công trong quản lý lễ hội. Tại cuộc họp về công tác chuẩn bị lễ hội năm 2019, nhiều địa phương vui mừng thông báo, hội Gióng (Hà Nội) đã không còn tranh cướp lộc, hội Đúc Bụt (Vĩnh Phúc) sẽ phát lộc thay vì cướp chiếu. Lễ hội cướp phết Hiền Quan, Bàn Giản có thể sẽ không còn tranh cướp phết…

Sau khi nghe về những cuộc “gọt giũa” trên, PGS Nguyễn Phương Châm, Viện trưởng Văn hóa phải thẳng thắn bày tỏ lo ngại, những chủ trương trên quá nặng về hành chính và là sự thất bại bởi đang làm mất bản sắc văn hoá đất nước. 

Vậy nên, lễ hội mấy năm qua có vẻ đã bình yên, những đứt gãy về tín ngưỡng của người dân chưa được khoả lấp. Sự cuồng tín của nhiều người vẫn còn nguyên vẹn, chỉ trực cờ thời điểm để bùng phát. 

Có lẽ, muốn giải quyết gốc rễ bài toán bi kịch tín ngưỡng hiện nay, trước mắt, chính quyền cần trả lễ hội về để người dân tự tổ chức, quản lý, thay vì hành chính hoá các lễ hội như hiện nay. Bởi người dân chính là chủ thể văn hoá có quyền quyết định đến việc duy trì hay xoá bỏ bất kỳ nghi thức nào. Về lâu dài, những đứt gãy về tín ngưỡng cần được khoả lấp.

Tổng hợp trên Internet